Vlaams Journaal
Opinie

De orbánisering van Amerika: kan Trump nog worden beteugeld?

Amerika krijgt deze week de kans om zich tegen Trump uit te spreken. Of het hem daarna ook daadwerkelijk kan intomen, is een andere en veel moeilijkere vraag.

De orbánisering van Amerika: kan Trump nog worden beteugeld?

Deze week krijgt Amerika de gelegenheid om zich duidelijk uit te spreken tegen Donald Trump. Dat is op zichzelf een belangrijk moment: het biedt de kiezer een kans om een signaal te geven dat niet langer kan worden weggewuifd als ruis of als een tijdelijke bevlieging. Maar wie denkt dat daarmee het probleem is opgelost, maakt een denkfout. De hamvraag komt pas daarna: slaagt het Amerikaanse systeem erin om Trump ook werkelijk aan banden te leggen?

Die vraag is niet retorisch bedoeld. Ze raakt de kern van wat er de voorbije jaren in de Verenigde Staten is gebeurd, en wat er tegelijk in delen van Europa gebeurt. De term orbánisering is daarbij geen modewoord, maar een poging om een patroon te benoemen: de geleidelijke omvorming van een democratie waarbij de vormen overeind blijven, terwijl de inhoud wordt uitgehold.

Wat orbánisering precies betekent

De term verwijst naar het model dat Viktor Orbán in Hongarije heeft uitgebouwd. Daarbij worden verkiezingen niet afgeschaft en wordt de oppositie niet formeel verboden. Wat wel gebeurt, is dat de speelruimte van tegenstanders systematisch wordt verkleind: via de inrichting van kiesdistricten, via de benoeming van loyale figuren in sleutelposities, via druk op media en middenveld, en via een grondwettelijk kader dat stap voor stap wordt aangepast aan de belangen van de zittende macht.

Het resultaat is een hybride systeem. Er zijn verkiezingen, er is oppositie, er zijn rechtbanken. Maar de uitkomst van het spel wordt in toenemende mate vooraf bepaald door wie de spelregels vastlegt. Wie datmechanisme eenmaal herkent, ziet het ook elders opduiken. Niet als een exacte kopie, maar als een familie van verwante praktijken.

De Amerikaanse variant heeft eigen kenmerken. Het presidentschap is er persoonlijker en theatraler dan in Hongarije, de institutionele weerbaarheid is op sommige punten groter, en het federale karakter maakt een eenvormige greep op de macht moeilijker. Tegelijk zijn er duidelijke parallellen: de druk op ambtenaren die niet meebewegen, de aanvallen op rechters en justitie wanneer die een onwelgevallige beslissing nemen, het wantrouwen dat systematisch wordt aangewakkerd tegen verkiezingsautoriteiten, en de neiging om loyaal gedrag boven professionele competentie te plaatsen.

Afstraffen is niet hetzelfde als beteugelen

Een verkiezingsuitslag is een momentopname. Ze zegt iets over de stemming op dat ogenblik, maar ze verandert de structuren niet automatisch. Een kiezer die zich tegen een leider uitspreekt, heeft daarmee nog geen rem geïnstalleerd op de manier waarop die leider met instellingen omgaat. Daarvoor zijn andere middelen nodig: onafhankelijke rechters die hun rol durven opnemen, een parlement dat zijn controlerecht serieus neemt, een ambtenarij die bestand is tegen druk, en media die niet volledig afhankelijk zijn van de gunst van de macht.

Precies daar knelt het schoentje. In een systeem dat jarenlang is afgebrokkeld, is het niet vanzelfsprekend dat die remmen nog werken op het moment dat ze nodig zijn. Een verkiezingsnederlaag kan een leider verzwakken, maar ze kan ook een nieuwe dynamiek op gang brengen: het verhaal dat de uitslag gestolen is, het verhaal dat de tegenstander het land kapotmaakt, het verhaal dat alleen een harde hand de orde kan herstellen. Wie de Amerikaanse politiek de voorbije jaren heeft gevolgd, weet dat dergelijke verhalen niet marginaal zijn gebleven.

Er is nog een tweede, minder zichtbare laag. Macht wordt niet alleen uitgeoefend via wetten en decreten, maar ook via gewoontes. Wanneer het normaal wordt dat een president publiek druk zet op een openbaar aanklager, wanneer het normaal wordt dat verkiezingsuitslagen worden betwist zonder bewijs, wanneer het normaal wordt dat ambtenaren worden vervangen op basis van loyaliteit, dan verschuift de lat voor wat aanvaardbaar is. Die verschuiving is moeilijker terug te draaien dan een enkele benoeming of een enkele wet.

Een democratie sterft zelden in één klap. Ze erodeert langs de randen, tot de kern niet meer herkenbaar is.

Waarom dit ook voor België en Europa relevant is

De verleiding bestaat om dit als een Amerikaans probleem te beschouwen, ver van onze eigen politieke realiteit. Dat is een misrekening. Wat in de Verenigde Staten gebeurt, beïnvloedt het internationale speelveld: het bepaalt hoe bondgenoten zich opstellen, hoe internationale instellingen functioneren en hoe het debat over democratie wereldwijd wordt gevoerd. Wanneer de grootste democratie ter wereld haar eigen instellingen ondermijnt, verzwakt dat ook de positie van wie elders de rechtsstaat verdedigt.

Bovendien zijn de mechanismen niet landsgebonden. Ook in Europa duiken praktijken op waarbij de grenzen van het democratische spel worden opgezocht: het inperken van de ruimte voor middenveldorganisaties, het onder druk zetten van publieke omroepen, het politiseren van justitie, het herschrijven van kiesregels met het oog op eigen voordeel. Die praktijken zijn zelden spectaculair. Ze verlopen via technische aanpassingen, via begrotingen, via benoemingen. Juist daarom blijven ze vaak onder de radar.

Voor een land als België, met een complexe institutionele architectuur en een politiek bestel dat op compromissen is gebouwd, is waakzaamheid geboden. Onze democratie is niet immuun. Ze rust op afspraken, op conventies en op het vertrouwen dat spelers zich ook aan ongeschreven regels houden. Dat vertrouwen is fragieler dan het lijkt.

Wat er na deze week op het spel staat

De komende periode wordt beslissend, niet zozeer omwille van één uitslag, maar omwille van wat er daarna gebeurt. Wordt een eventuele nederlaag aanvaard, of wordt ze aangevochten met alle middelen die voorhanden zijn? Houden instellingen stand wanneer ze onder druk komen, of buigen ze mee? Krijgt de rechtsstaat opnieuw ruimte, of blijft ze een speelbal van politieke macht?

De uitkomst is niet vooraf bepaald. Democratieën zijn geen machines die automatisch blijven draaien; ze moeten worden onderhouden, verdedigd en waar nodig hersteld. De Amerikaanse kiezer krijgt deze week een stem. Of die stem ook een rem oplevert, hangt af van veel meer dan het stemhokje alleen. Het antwoord op die vraag zal niet deze week vallen, maar in de maanden en jaren daarna. En het zal niet alleen in Washington worden gegeven.

Gerelateerd nieuws